سرطان خون در کودکان + علائم، علل، تشخیص و روش‌های درمان

والدین بسیاری درگیر بیماری های خاصی در کودکان خود هستند اما از جمله دردناک ترین این بیماری ها سرطان خون حاد در کودکان است. متاسفانه کنسر خون در کودکان از دیگر سرطان ها شیوع بالاتری دارد و به همین علت بایستی والدین و خانواده ها درباره آن اطلاع کاملی داشته باشند. در واقع اطلاع داشتن از این موضوع می تواند به پیشگیری و انجام درمان برای سرطان خون حاد در کودکان در مراحل اول آن منجر شود. در ادامه این مقاله نگاه کاملی به آن خواهیم داشت.

سرطان خون یا لوسمی در کودکان چیست؟

سرطان خون از سلول های بنیادی موجود در مغز استخوان آغاز می شود. یک سلول بنیادی تا حدی مانند یک نوزاد می ماند. یعنی چیزی که هنوز رشد پیدا نکرده ولی از قابلیت های فراوانی برخوردار می باشد. بسیاری از سلول های بنیادی کارکرد تخصصی پیدا می کنند و به سلول های اعضایی مانند کبد قلب و مغز بدل می شوند اما در برخی از بافت ها آنها می توانند در سراسر مدت رشد و بزرگسالی به سلول های بنیادی جدیدی تقسیم شوند تا به طور پیوسته سلول های جدیدی تولید کنند و پا به پای نیازهای بدن پیش آیند.

اما گاهی در هنگام فرآیند تخصصی شدن سلول بنیادی خطایی صورت می گیرد و جهش هایی خطرناک در DNA سلول اتفاق می افتد. سلول ها و DNA آسیب دیده موظف اند که خود را نابود کنند اما برخی از سلول های آسیب دیده از این فرمان سرپیچی می کنند و به شکلی مهار نشدنی تکثیر می یابند . در بسیاری از موارد این سلول های جهش یافته در خون کودک ورود می کنند و منجر به ایجاد سرطان خون حاد یا لوسمی می شوند.

ممکن است این سوال مطرح شود که چرا شیوع سرطان خون حاد در کودکان بیشتر از دیگر سرطان هاست که در ادامه به توضیح آن می پردازیم.

علائم سرطان خون در کودکان

علائم سرطان خون در کودکان در مراحل اولیه ممکن است شبیه بیماری‌های شایع دوران کودکی مانند سرماخوردگی یا آنفولانزا باشد، به همین دلیل گاهی تشخیص آن با تاخیر انجام می‌شود. اگر این علائم برای مدت طولانی ادامه داشته باشند یا شدت آن‌ها افزایش یابد، لازم است کودک توسط پزشک متخصص بررسی شود. علائم سرطان خون عبارت‌اند از:

•  خستگی و بی‌حالی مداوم
•  رنگ‌پریدگی پوست و لب‌ها
•  تب‌های مکرر یا طولانی‌مدت
•  عفونت‌های پی‌درپی و دیر بهبود یافتن آن‌ها
•  کبودی یا خونریزی بدون دلیل مشخص
•  خونریزی از بینی یا لثه
•  ایجاد لکه‌های قرمز یا بنفش ریز روی پوست (پتشی)
•  درد استخوان‌ها و مفاصل، به‌ویژه در پاها
•  تورم غدد لنفاوی در گردن، زیر بغل یا کشاله ران
•  بزرگ شدن کبد یا طحال و احساس ورم شکم
•  کاهش اشتها و کاهش وزن بدون علت مشخص
•  تعریق شبانه
•  تنگی نفس یا نفس‌نفس زدن هنگام فعالیت
•  سردرد، سرگیجه یا مشکلات بینایی (در برخی موارد)
•  ضعف عمومی و کاهش انرژی کودک

اگر کودک شما علائمی مانند تب‌های مکرر، رنگ‌پریدگی، کبودی‌های غیرعادی یا خستگی شدید دارد، برای بررسی دقیق و تشخیص به‌موقع، با دکتر معصومه صابریان، متخصص داخلی و فوق تخصص انکولوژی و هماتولوژی مشورت کنید. برای دریافت نوبت و کسب اطلاعات بیشتر با شماره‌ زیر تماس بگیرید.

علت سرطان خون در کودکان

هنوز مشخص نیست که چرا سرطان خون شایع ترین سرطان در بین کودکان است، اما یک عامل اثر گذار می تواند این باشد که این بیماری اغلب تنها با یک یا دو تغییر در DNA  پدید می آید. در حالی که اکثر سرطان ها به تغییرات بیشتری نیاز دارند این امر موجب می شود تا سرطان خون سریع تر از سایر سرطان ها رشد کند. از دیگر موارد مربوط به علت سرطان خون حاد در کودکان، تغییرات در برخی رشته های DNA است که می تواند در مرحله جنینی در گلبول های سفید اتفاق بیفتد و ابتلا به سرطان خون را در سنین خردسالی افزایش دهد.

گرچه این بیماری بیش از هر سرطان دیگری به سراغ کودکان می رود، اما بزرگسالان بیشتری به سرطان خون مبتلا می شوند. هنگامی که سرطان خون به وجود می آید سلول های آسیب دیده در خون در مغز استخوان تکثیر می شوند تا جایی که تمام فضا و منابع موجود را اشغال می کنند. زمانی که مغز استخوان دیگر نمی تواند میزان لازم از سلول های کاربردی را تولید کند خون تحلیل می رود و کاهش پیدا می کند.

گفتنیست که در اغلب موارد سرطان خون در کودکان از نوع لوسمی حاد است اما لوسمی مزمن نیز در میان سرطان های کودکان رایج می باشد. به همین علت می خواهیم انواع حالت های حاد سرطان خون در کودکان را بررسی کنیم.

انواع سرطان های حاد خونی در کودکان

در این بخش به انواع سرطان خون می‌پردازیم و دو دسته از سرطان های شایع حاد خونی در کودکان را بررسی می کنیم که در سنین پایین در بین بچه ها شایع هستند:

لنفوبلاستیک خون یا ALL ( acute lymphoblastic leukemia) به دلیل مشکلات لنفوسیتی درکودکان به وجود می آید. ویژگی مثبت این حالت از لوسمی این است که سرطانی درمان پذیر است.

لوسمی میلوئیدی حاد خون یا (Acute Myeloid Leukemia ) AML که به سلول های خونی یا پلاکت های کودک مربوط می شود. شیوع این لوسمی کمتر است اما روش درمانی های متداول برای آن نیز کارساز است.

نشانه های اولیه سرطان خون حاد در کودکان

نکته عمومی و مهمی که درباره نشانه های سرطان حاد خونی باید بدانید این است که ممکن است نشانه ها همگی باهم در کودک بروز نکند و یا مدت اثر آن کند باشد. اما به طور کلی نشانه های مهمی که می تواند در کودکان نگران کننده باشد و آن ها را به سرطان خون حاد مشکوک کند موارد زیر می شود:

کبودی و خونریزی

به طور کلی کبودی و خونریزی بی دلیل در کودک مسئله نگران کننده ایست که نباید ساده انگارانه از آن گذشت. البته که هر کبودی ای در کودکان به لوسمی ربط ندارد اما تداوم آن خطرناک است.

خستگی و بی حالی

مشکل در گردش خون و سلول های خونی در بدن کودک باعث به وجود آمدن خستگی در او می شود. این نشانه نیز به تنهایی خطرناک نیست اما در کنار علائم دیگر ترسناک می شود.

تورم در نقاط مختلف بدن

ایجاد تورم از جمله نشانه های خطرناک است زیرا درصورتی که کودک در معرض ضربه خاصی نباشد، تورم، بادکردگی و کبودی به دلیل مشکلات خونی است.

عفونت های پی در پی

به طور کلی عفونت هشدار مهمی است که بدن در حضور بیماری های خطرناک ایجاد می کند. نتیجتا بایستی عفونت های مختلف از جمله عفونت خونی و ادراری در کودکان را جدی گرفت.

تهوع و استفراغ

داشتن تهوع و استفراغ به صورت مداوم و درصورتی که مسمومیت غذایی درکار نباشد، هشدار جدی است که با خود کاهش اشتها و وزن در کودک را به همراه دارد.

درد مفاصل و استخوان

مشکلات جدی که در مغز و استخوان کودک به وجود می آید باعث درد مداوم مفاصل و استخوان می شود به نحوی که با فعالیت های کوچک هم درد نمایان می شود.

همانطور که پیشتر اشاره شد، بروز این علائم می تواند به آهستگی رخ بدهد. علاوه بر آن در بسیاری از کودکان این علائم با یکدیگر رخ نمی دهد و ممکن است در استیج اول بیماری تنها چند مورد از نشانه های بالا را داشته باشد.

سرطان خون در کودکان چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص سرطان خون در کودکان با معاینه پزشک آغاز می‌شود و با انجام چند آزمایش تخصصی ادامه پیدا می‌کند. هر یک از این روش‌ها اطلاعات متفاوتی درباره نوع بیماری، میزان پیشرفت آن و بهترین روش درمان در اختیار پزشک قرار می‌دهند.

روش تشخیص	توضیحات
معاینه بالینی و بررسی سابقه پزشکی	پزشک علائم، سابقه بیماری، سابقه خانوادگی و وضعیت غدد لنفاوی، کبد و طحال کودک را بررسی می‌کند.
آزمایش کامل خون (CBC)	تعداد گلبول‌های سفید، گلبول‌های قرمز و پلاکت‌ها اندازه‌گیری می‌شود تا هرگونه تغییر غیرطبیعی مشخص شود.
بررسی اسمیر خون محیطی	نمونه خون زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود تا سلول‌های غیرطبیعی یا نابالغ (بلاست‌ها) شناسایی شوند.
نمونه‌برداری از مغز استخوان	مهم‌ترین و قطعی‌ترین روش تشخیص سرطان خون است که نوع و میزان درگیری مغز استخوان را مشخص می‌کند.
آزمایش‌های ژنتیکی و مولکولی	تغییرات ژنتیکی سلول‌های سرطانی بررسی می‌شود و نتایج آن در انتخاب بهترین روش درمان موثر است.
فلوسایتومتری (Flow Cytometry)	نوع دقیق سلول‌های سرطانی را مشخص می‌کند و به تشخیص نوع لوسمی کمک می‌کند.
تصویربرداری (رادیوگرافی، سونوگرافی، CT یا MRI)	در صورت نیاز برای بررسی درگیری اندام‌ها یا عوارض بیماری انجام می‌شود.
نمونه‌گیری از مایع مغزی نخاعی (LP)	برای بررسی انتشار سرطان به مغز و نخاع و تشخیص درگیری سیستم عصبی مرکزی استفاده می‌شود.

آیا سرطان خون در کودکان درمان فطعی دارد؟

والدینی که درگیر مشکل سرطان در کودکانشان هستند، این سوال مهم را دارند که آیا سرطان خون حاد در کودکان درمان واقعی دارد؟ و آیا می توان راهی پیدا کرد که سرطان برای همیشه از کودکشان جدا شود؟ ابتدا نگاهی به سازوکار سرطان در بدن کودک می کنیم.
کاهش گلبول های قرمز به این معناست که ماهیچه ها نمی توانند به اکسیژن کافی دست پیدا کنند. تعداد کم پلاکت ها برای التیام زخم ها کافی نیست و مرگ گلبول های سفید سیستم دفاعی بدن را از کار می اندازد و ریسک عفونت ها را افزایش می دهد. جهت باز گرداندن عملکرد نرمال خون سلول های سرطانی باید از بین برود، اما از آنجایی که سلول های سرطان خون توموری تشکیل نمی دهند امکان برداشت آنها با جراحی سخت است. به همین منظور روش های درمانی دیگری برای سرطان خون حاد در کودکان استفاده می شود :

شیمی درمانی

یکی از شیوه های بهبود سرطان، شیمی درمانی است. شیمی درمانی ترکیبی از داروهایی است که به سرعت موجب نابودی سلول های در حال افزایش می شود. متاسفانه این شیوه اثرهای جانبی دارد که موجب مرگ سلول های سالم مانند سلول های موجود در فولیکول های مو یا روده ها می شود. به همین علت کودک دچار ریزش مو می شود و گاهی ممکن است در مقابل این روش درمانی برای سرطان خون حاد امتناع کند. همچنین در برخی موارد میزان مورد نیاز از دارو آنقدر زیاد است که باعث مرگ تمام سلول ها در مغز استخوان از جمله سلول های بنیادی می شود. در صورتی که تشخیص پزشک به این گونه باشد می توان از شیمی درمانی برای بهبود سرطان خون حاد در کودکان استفاده کرد که با توجه به روش های جدید، زیاد توصیه نمی شود.

پیوند مغز استخوان

خوشبختانه کمک های بیرونی هم می تواند در غالب سلول های بنیادی از مغز استخوان یک اهدا کننده بسیار موثر باشد. سلول های بنیادی زمانی که به فرد بیمار پیوند زده می شوند به سرعت شروع به استقرار یافتن در مغز استخوان و خون می کنند. هرچند پیوند مغز استخوان فرآیند پیچیده است که نیاز به سازگاری آنتی ژن میان اهدا کننده و گیرنده دارد تا سلول های پیوندی را از حمله سلول های خود بیمار به عنوان سلول های بیگانه مصون نگه دارد در نتیجه ممکن است روش رایجی برای بهبود سرطان خون حاد در کودکان نباشد.

برخلاف پیوند های خونی هزاران گونه از پادگن گلبول سفید استخوانی یا HLA وجود دارد و حتی ممکن است اعضای خانواده و اقوام نزدیک هم فاقد مغز استخوان سازگار باشند اگر این اتفاق بیفتد جستجو به پایگاه داده ای که شامل مشخصات ژنتیکی میلیون ها اهدا کننده داوطلب مغز استخوان می شود، توسعه پیدا می کند. هرچه تعداد اهدا کنندگان احتمالی بیشتر باشد بیماران بیشتری می توانند به واسطه پیوندهای موفق نجات پیدا کنند. پس با افزایش تعداد اهدا کننده ها سرطان دیگر ترسناک به نظر نخواهد آمد.

ایمونوتراپی

برای درمان سرطان حاد خون در کودکان ، می توان از روش ایمونوتراپی استفاده کرد تا به بهبود کودک کمک کرد. در این روش دکتر با توجه به سن، سلامت و وضعیت کودک داروهایی را تجویز می کند که می بایست به صورت خوراکی یا تزریقی به او داده شود. در این روش سیستم ایمنی کودک بهبود یافته و می تواند به مقابله با سلول های سرطانی بپردازد.

دکتر با توجه به نوع سلول های سرطانی و مشکلی که سلول های ایمنی کودک در برخورد و مقابله با سرطان دارد از ایمونوتراپی استفاده می کند. در واقع کاشت، پرورش، تزریق دوباره و مبارزه با سلول های سرطانی توسط پروتئین ها و سلول های ایمنی در بدن کودک راهیست که ایمونوتراپی برای درمان سرطان خون در کودکان به پزشک و خانواده می دهد.

داروهای هدفمند

داروهای هدفمند با شناسایی تغییرات ژنتیکی یا مولکولی سلول‌های سرطانی، آن‌ها را به‌طور اختصاصی هدف قرار می‌دهند. این داروها در برخی انواع لوسمی، مانند لوسمی میلوئیدی مزمن (CML)، نقش مهمی در کنترل بیماری دارند و عوارض کمتری نسبت به شیمی‌درمانی ایجاد می‌کنند.

پرتودرمانی

پرتودرمانی در درمان بیشتر کودکان مبتلا به سرطان خون کاربرد محدودی دارد، اما در شرایط خاص مانند انتشار بیماری به مغز و نخاع یا قبل از انجام پیوند مغز استخوان ممکن است از آن استفاده شود. هدف از این روش، از بین بردن سلول‌های سرطانی در نواحی مشخصی از بدن است.

مراحل پیشرفت سرطان خون در کودکان

برخلاف بسیاری از سرطان‌ها، سرطان خون در کودکان بر اساس مرحله‌بندی‌هایی مانند مرحله اول تا چهارم تقسیم نمی‌شود. دلیل این موضوع آن است که سلول‌های سرطانی از همان ابتدای بیماری در خون و مغز استخوان حضور دارند و مانند تومورهای جامد، به یک ناحیه خاص محدود نیستند. به همین دلیل، پزشکان بیشتر به نوع لوسمی، میزان درگیری مغز استخوان، وضعیت ژنتیکی سلول‌ها و پاسخ کودک به درمان توجه می‌کنند.

در ابتدای بیماری، سلول‌های غیرطبیعی در مغز استخوان شروع به تکثیر می‌کنند و به‌تدریج جای سلول‌های سالم خون را می‌گیرند. با افزایش تعداد این سلول‌ها، تولید گلبول‌های قرمز، گلبول‌های سفید سالم و پلاکت‌ها کاهش می‌یابد. در نتیجه، علائمی مانند خستگی، رنگ‌پریدگی، تب، عفونت‌های مکرر، خونریزی یا کبودی‌های غیرعادی ظاهر می‌شود. اگر بیماری درمان نشود، سلول‌های سرطانی می‌توانند به اندام‌هایی مانند غدد لنفاوی، کبد، طحال و در برخی موارد به مغز و نخاع نیز گسترش پیدا کنند.

پس از آغاز درمان، هدف اصلی رسیدن به بهبودی  است؛ یعنی شرایطی که دیگر سلول‌های سرطانی در آزمایش‌ها قابل تشخیص نباشند و مغز استخوان دوباره سلول‌های خونی سالم تولید کند. با این حال، در برخی کودکان ممکن است پس از مدتی بیماری دوباره بازگردد که به آن عود بیماری گفته می‌شود. به همین دلیل، حتی پس از پایان درمان نیز کودک باید به‌طور منظم تحت نظر پزشک و آزمایش‌های دوره‌ای قرار گیرد تا در صورت بازگشت بیماری، درمان در سریع‌ترین زمان ممکن آغاز شود.

سوالات متداول

سخن پایانی

در این مقاله سعی کردیم اطلاعاتی جامع و کاربردی درباره سرطان خون در کودکان ارائه دهیم و به مهم‌ترین موضوعات از جمله علائم، انواع، عوامل خطر، روش‌های تشخیص، روند پیشرفت و شیوه‌های درمان این بیماری بپردازیم. آگاهی از نشانه‌های اولیه و مراجعه به‌موقع به پزشک می‌تواند نقش مهمی در تشخیص زودهنگام و افزایش شانس موفقیت درمان داشته باشد. اگرچه ابتلا به سرطان خون برای هر خانواده‌ای نگران‌کننده است، اما پیشرفت‌های پزشکی در سال‌های اخیر باعث شده است که بسیاری از کودکان با دریافت درمان مناسب، زندگی سالم و طبیعی خود را دوباره به دست آورند.