سرطان چیست؟ راهنمای جامع درباره تومورهای بدخیم، دلایل، علائم و درمان‌ها

سرطان (cancer) گروهی از بیماری‌هاست که در آن سلول‌های طبیعی از کنترل خارج می‌شوند و به‌طور نامحدود رشد کرده و می‌توانند به بافت‌های دیگر بدن پخش شوند. این رشد بی‌رویه تومورهایی ایجاد می‌کند که ممکن است به اندام‌های حیاتی آسیب بزنند. سرطان دومین عامل مرگ‌ومیر جهانی است؛ با این حال، پیشرفت‌های علمی امیدهایی برای پیشگیری، تشخیص زودهنگام و درمان فراهم کرده‌اند. در این مقاله به پرسش‌های رایج درباره این بیماری پاسخ می‌دهیم و خلاصه‌ای از دلایل، علائم و روش‌های درمانی را براساس منابع معتبر بیان می‌کنیم.

سرطان چیست؟

سرطان به حالتی گفته می‌شود که در آن برخی سلول‌های بدن توانایی طبیعی رشد و مرگ را از دست می‌دهند و تبدیل به سلول‌هایی می‌شوند که بطور غیرقابل کنترل تقسیم می‌شوند. این فرایند زمانی رخ می‌دهد که ژن‌ها – واحدهای ژنتیکی که عملکرد سلول را کنترل می‌کنند – دچار تغییر یا جهش شوند. جهش‌های ژنی ممکن است از والدین به ارث برسند یا در طول زندگی به دلیل عوامل محیطی مانند مواد شیمیایی، تابش‌های زیان‌آور یا عفونت‌های ویروسی ایجاد شوند. هنگامی که چنین جهش‌هایی رخ دهد، سلول به پیغام‌های توقف رشد پاسخ نمی‌دهد و به تقسیم ادامه می‌دهد؛ نتیجه این رشد بی‌وقفه تشکیل توده‌ای از سلول‌های غیر طبیعی (نئوپلاسم بدخیم) است که در صورت عدم درمان می‌تواند به اندام‌های دیگر سرایت کند.

انوع مختلف سرطان

بیش از دویست نوع مختلف سرطان در انسان شناخته شده است. این تنوع به‌دلیل تفاوت در نوع سلول‌های درگیر و محل شروع بیماری است. سرطان‌ها را می‌توان براساس نوع بافت یا سلولی که در آن شروع می‌شوند، دسته‌بندی کرد:

گروه سرطان	توضیح کوتاه	اندام یا بافت مربوط
کارسینوما	از سلول‌های پوششی (اپیتلیال) منشأ می‌گیرند و شایع‌ترین نوع هستند؛ شامل سرطان‌های پوست، پستان، ریه، کولون و پروستات.	پوست، مجاری گوارش، ریه، پستان، پروستات
سارکوم	از بافت‌های حمایتی مانند استخوان، عضله، چربی یا غضروف آغاز می‌شود.	استخوان‌ها، ماهیچه‌ها، چربی، غضروف
لنفوم	از سلول‌های سیستم لنفاوی منشأ می‌گیرد و می‌تواند به غدد لنفاوی و اندام‌های دیگر گسترش یابد.	گره‌های لنفاوی، طحال
لوسمی (سرطان خون)	در مغز استخوان شروع می‌شود و تومور جامد تشکیل نمی‌دهد؛ تولید غیرطبیعی گلبول‌های سفید از ویژگی‌های آن است.	مغز استخوان و خون
میلوما	از سلول‌های پلاسما در مغز استخوان منشأ می‌گیرد و موجب تجمع سلول‌های غیرطبیعی در استخوان‌ها می‌شود.	مغز استخوان، استخوان‌ها

فرم مشاوره رایگان با دکتر صابریان

عوامل موثر بر ایجاد سرطان

عوامل متعددی باعث بروز انواع سرطان می شوند که در ادامه به این موارد اشاره می کنیم:

دلایل ژنتیکی و ارثی

برخی از سرطان‌ها به دلیل جهش‌های ژنتیکی ارثی رخ می‌دهند. برای نمونه، سندرم‌های وراثتی مانند BRCA1/2 در سرطان پستان یا ژن APC در سرطان کولورکتال می‌توانند خطر ابتلا را افزایش دهند. اما بسیاری از سرطان‌ها نتیجهٔ جهش‌هایی هستند که در طول زندگی رخ می‌دهند و به محیط یا سبک زندگی مربوط می‌شوند. این تغییرات ممکن است به دلیل خطاهای طبیعی در تقسیم سلولی یا قرارگیری در معرض عوامل سرطان‌زا ایجاد شود.

عوامل سبک زندگی و محیطی

عوامل محیطی نقش چشمگیری در ایجاد این بیماری دارند. سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است که بین ۳۰ تا ۵۰ درصد از مرگ‌های ناشی از سرطان قابل پیشگیری است، زیرا بسیاری از عوامل خطر قابل کنترل هستند. این عوامل را می‌توان در چند دستهٔ کلی خلاصه کرد:

• عادات سبک زندگی ناسالم: مصرف محصولات دخانی، نوشیدنی‌های الکلی، رژیم‌های پرچرب و کم‌فیبر و زندگی کم‌تحرک از مهم‌ترین عوامل خطر برای بسیاری از سرطان‌ها هستند.
• قرارگیری در معرض عوامل محیطی: تماس زیاد با نور خورشید بدون محافظت، مواد شیمیایی سرطان‌زا مانند آزبست، بنزن و آرسنیک و آلودگی هوا می‌تواند خطر ابتلا به انواع سرطان‌ها را افزایش دهد.
• عفونت‌های ویروسی و باکتریایی: ویروس‌هایی مانند HPV، هپاتیت B و C و HIV و برخی باکتری‌ها می‌توانند زمینه‌ساز سرطان‌های دهانهٔ رحم، کبد و معده شوند.

نقش سن و عوامل جمعیتی

ریسک ابتلا با افزایش سن بالاتر می‌رود. منابع آماری نشان می‌دهند که بیشترین موارد سرطان در افراد بالای ۵۰ سال تشخیص داده می‌شود. همچنین توزیع سرطان‌ها در بین زنان و مردان متفاوت است؛ برای مثال سرطان سینه و دهانهٔ رحم در زنان شایع‌تر است، در حالی که سرطان پروستات و معده در مردان شیوع بیشتری دارد.

برخی از مهم ترین عوامل خطر سرطان که قابل کنترل است

• مصرف دخانیات رژیم غذایی
• فعالیت بدنی
• وزن
• مصرف الکل
• قرارگیری در معرض نور خورشید
• قرار گرفتن در معرض محیطی مانند رادون ، سرب و آزبست
• قرار گرفتن در معرض عفونت هایی مانند هپاتیت ، HPV و HIV

به طور کلی ، حدود 1 از 5 سرطان تشخیص داده شده در ایالات متحده مربوط به اضافه وزن بدن ، عدم تحرک بدنی ، مصرف الکل و یا تغذیه نامناسب است و می توان از آن جلوگیری کرد.

چه کسی به سرطان مبتلا می شود؟

بیش از یک و نیم میلیون مورد جدید سرطان هر ساله تشخیص داده می شود. هر کسی می تواند در هر سنی به سرطان مبتلا شود ، اما خطر ابتلا با افزایش سن بالا می رود. نزدیک به 9 از 10 سرطان در افراد 50 سال و بالاتر تشخیص داده شده است. سرطان در افراد همه گروههای نژادی و قومی مشاهده می شود ، اما میزان بروز سرطان از گروه به گروه دیگر متفاوت است. 

علائم بروز سرطان چیست؟

نشانه‌های سرطان بسته به نوع و محل بیماری متفاوت است؛ اما برخی علائم می‌توانند زنگ خطری برای مراجعه به پزشک باشند. اگر این علائم بیش از دو هفته ادامه داشته باشند یا رو به تشدید باشند، لازم است به پزشک مراجعه کنید:

• وجود توده یا سفتی در هر نقطهٔ بدن؛
• رشد خال جدید یا تغییر در خال‌های قبلی؛
• زخم‌هایی که بهبود نمی‌یابند؛
• سرفه یا صدای خشن پایدار؛
• تغییر در حرکات روده یا دفع ادرار؛
• دشواری در بلع یا ناراحتی پس از خوردن؛
• کاهش وزن غیرقابل توجیه؛
• خونریزی یا ترشحات غیر منتظره؛
• خستگی مداوم.

همهٔ این علائم به طور حتم به معنی ابتلا به سرطان نیستند؛ با این حال، تشخیص زودهنگام نقش مهمی در موفقیت درمان دارد. اگر هرگونه تغییر غیرعادی در بدن خود مشاهده کردید، بهتر است با پزشک مشورت کنید.

روش‌های تشخیص و غربالگری سرطان

برای تشخیص سرطان از روش‌های مختلف استفاده می‌شود که بسته به نوع سرطان متفاوتند. مهم‌ترین روش‌ها عبارت‌اند از:

1. معاینات بالینی، آزمایش‌های خونی و غربالگری: پزشکان از طریق معاینهٔ فیزیکی و انجام آزمایش‌های خون مانند شمارش کامل سلول‌ها و بررسی نشانگرهای توموری می‌توانند نشانه‌های اولیهٔ بیماری را تشخیص دهند. برنامه‌های غربالگری جمعیتی نیز برای تشخیص زودهنگام در افراد بدون علامت وجود دارد.
2. تصویربرداری پزشکی: از روش‌هایی مانند ماموگرافی، سونوگرافی، رادیوگرافی، سی‌تی اسکن و ام‌آرآی برای مشاهدهٔ توده‌ها و بررسی میزان گسترش بیماری استفاده می‌شود.
3. بیوپسی و آزمایش‌های ژنتیک: نمونه‌برداری از بافت و بررسی آن زیر میکروسکوپ یکی از دقیق‌ترین روش‌های تشخیص است. در برخی موارد، بررسی جهش‌های ژنتیکی نیز می‌تواند خطر ابتلا یا پاسخ به درمان را پیش‌بینی کند.

چه گزینه‌های درمانی برای سرطان وجود دارد؟

درمان سرطان به نوع، مرحله و وضعیت سلامت بیمار بستگی دارد. روش‌های اصلی شامل موارد زیر است:

1. جراحی: برداشتن تودهٔ سرطانی و حاشیهٔ بافت سالم اطراف آن یکی از روش‌های اصلی درمان است و اغلب زمانی به‌کار می‌رود که بیماری محدود به یک ناحیه باشد.
2. شیمی‌درمانی و پرتودرمانی: استفاده از داروهای ضدسرطان و پرتوهای پرانرژی برای نابودی سلول‌های سرطانی یا کاهش اندازهٔ تومور. این روش‌ها اغلب همراه با جراحی و بسته به نوع و مرحلهٔ بیماری به‌صورت ترکیبی به‌کار می‌روند.
3. ایمونوتراپی و درمان‌های هدفمند: درمان‌های نوینی مانند آنتی‌بادی‌های مونوکلونال، مهارکننده‌های نقاط بازرسی ایمنی و داروهای هدفمند ژنتیکی به سیستم ایمنی کمک می‌کنند تا سلول‌های سرطانی را بهتر تشخیص دهد و با دقت بیشتری آنها را نابود سازند. انتخاب این روش‌ها بر اساس جهش‌های خاص و ویژگی‌های مولکولی تومور انجام می‌شود.
4. هورمون‌تراپی و مراقبت حمایتی: برای سرطان‌های حساس به هورمون مانند پستان و پروستات از داروهایی استفاده می‌شود که تولید هورمون را کاهش داده یا اثر آن را مسدود می‌کنند. مراقبت حمایتی نیز بر کاهش درد، کنترل علائم و بهبود رفاه فردی تمرکز دارد و می‌تواند در تمام مراحل بیماری به کیفیت درمان کمک کند.

آیا همه سرطان‌ها کشنده‌اند؟

بر خلاف تصور رایج، همهٔ سرطان‌ها کشنده نیستند و با تشخیص زودهنگام و درمان مناسب بسیاری از انواع سرطان‌ها قابل کنترل و درمان هستند. سرطان‌های پروستات، تیروئید، بیضه، ملانوما و پستان در بیشتر موارد پیش‌آگهی خوبی دارند و نرخ زنده‌مانی پنج‌ساله در بسیاری از کشورها رو به افزایش است.

کشنده ترین سرطان ها کدامند؟

نگاهی به آخرین گزارش ثبت سرطان نشان می دهد که تعداد کل موارد جدید سرطان در هر سال در ایران ۱۲۵ هزار نفر است. که ۵۳ درصد در مردان و ۴۷ درصد در زنان است و پر بروزترین سرطان ها در مردان، معده، پوست، پروستات، روده بزرگ و مثانه و در زنان، پستان، روده بزرگ، تیروئید، پوست و معده بوده است.

بعضی از انواع سرطان ها به آرامی و به مرور زمان قابل درمان هستند. در ادامه با پنج سرطان قابل درمان آشنا شوید.

• سرطان پروستات
• سرطان تیروئید
• سرطان بیضه ( چه کسانی به سرطان بیضه مبتلا می شوند؟)
• سرطان ملانوما
• سرطان سینه

چگونه خطر سرطان را کاهش دهیم؟

پیشگیری نقش مهمی در کاهش بروز سرطان دارد و به گفتهٔ سازمان جهانی بهداشت می‌توان با تغییر سبک زندگی، بیش از یک سوم موارد سرطان را پیشگیری کرد. توصیه‌ها را می‌توان در چند گروه خلاصه کرد:

• غربالگری منظم و کاهش مواجهه با عوامل خطر: انجام آزمایش‌های غربالگری طبق توصیهٔ پزشک، کاهش مواجهه با مواد شیمیایی سرطان‌زا در محیط کار و رعایت بهداشت فردی و جنسی، کمک می‌کند تا خطر ابتلا کاهش یابد.
• ترک دخانیات و محدود کردن مصرف الکل: اجتناب از محصولات دخانی و کاهش مصرف نوشیدنی‌های الکلی از مهم‌ترین اقدامات برای کاهش خطر برخی سرطان‌هاست.
• تغذیه سالم و فعالیت بدنی: حفظ وزن سالم با رژیم غذایی متعادل و سرشار از میوه و سبزیجات و انجام فعالیت بدنی منظم به کاهش خطر ابتلا کمک می‌کند.
• محافظت در برابر آفتاب و واکسیناسیون: استفاده از کرم‌های ضدآفتاب و پوشش مناسب برای پوست و دریافت واکسن‌های HPV و هپاتیت B می‌تواند از سرطان‌های پوست و برخی سرطان‌های ناشی از عفونت جلوگیری کند.

آیندهٔ پژوهش سرطان به چه سمت می‌رود؟

تحقیقات در زمینه سرطان به سرعت در حال پیشرفت است و هر سال راهکارهای تازه‌ای برای مقابله با این بیماری معرفی می‌شوند. دانشمندان با تحلیل دقیق ژنوم انسانی و درک تغییرات مولکولی در تومورها به سوی پزشکی دقیق حرکت می‌کنند. در این رویکرد نوین، درمان‌ها بر اساس ویژگی‌های ژنتیکی هر فرد و تومور طراحی می‌شوند تا داروها سازگاری بیشتری داشته و عوارض کمتری ایجاد کنند. روش‌هایی مانند ویرایش ژن با فناوری‌هایی همچون CRISPR در حال بررسی هستند تا جهش‌های مرتبط با سرطان حذف یا اصلاح شوند. هوش مصنوعی و یادگیری ماشین نیز وارد حوزهٔ تشخیص و غربالگری شده‌اند؛ الگوریتم‌ها می‌توانند تصاویر پزشکی را تحلیل کنند و توده‌های مشکوک را زودتر شناسایی نمایند. در کنار این نوآوری‌ها، ایمونوتراپی و واکسن‌های ضدسرطان نقش مهمی در فعال‌سازی سیستم ایمنی برای مبارزه با تومورهای سرطانی دارند و پژوهش‌های بسیاری بر روی آن‌ها در جریان است. این دستاوردها نویدبخش آینده‌ای هستند که در آن انواع مختلف تومور بدخیم قابل کنترل‌تر، قابل پیشگیری‌تر و درمان‌پذیرتر خواهند بود.

سوالات متداول سرطان

نتیجه گیری

سرطان مجموعه‌ای از بیماری‌های پیچیده و متنوع است که به‌دلیل رشد بی‌رویه و غیرکنترل‌شدهٔ سلول‌ها ایجاد می‌شود. این بیماری می‌تواند هر اندام یا بافتی را درگیر کند و بیش از دویست نوع آن شناخته شده است. عوامل ژنتیکی، سبک زندگی و محیطی در ایجاد سرطان نقش دارند و اصلاح سبک زندگی می‌تواند خطر ابتلا را کاهش دهد. تشخیص زودهنگام با استفاده از غربالگری و توجه به علائم هشداردهنده، شانس درمان را افزایش می‌دهد و بسیاری از بیماران پس از درمان می‌توانند به زندگی عادی خود ادامه دهند. درمان‌ها از جراحی و شیمی‌درمانی تا روش‌های نوین مانند ایمونوتراپی در دسترس هستند و انتخاب بهترین روش به نوع سرطان و وضعیت فرد بستگی دارد.

در نهایت، امید به آیندهٔ بهتر برای مبتلایان به سرطان روزبه‌روز در حال افزایش است. پیشرفت‌های علمی، آگاهی‌رسانی و اصلاح سبک زندگی ابزارهای قدرتمندی هستند که می‌توانند جامعه را در پیشگیری و کنترل این بیماری یاری کنند. با آگاهی و اقدام به‌موقع، می‌توان شانس زندگی سالم را افزایش داد.